12 Şubat 2009 Perşembe

HERITAGE MARKETING / MİRAS PAZARLAMA

Nesilden nesile aktarılan, geçmişten gelen değerler olarak her türlü miras pazarlama sayesinde daha da değerli hale geliyor. Mirasla aktarılan değerlerin ticarî ve/veya sosyal yararlara dönüştürüldüğü faaliyetler bütünü de miras sektörünü (miras pazarı) oluşturuyor. Miras pazarlama kapsamındaki uygulamalar pazarlamanın gelişmesiyle birlikte artmışsa da, çağdaş turizm anlayışı konuyu özellikle öne çıkarıyor. Bu sektörleri konu alan çalışmalar giderek çoğalıyor[i]. Tarihî eserlerin, müzelerin, geleneksel mesleklerin, yiyecek içeceklerin, etnik ve turistik destinasyonların pazarlanması ile her türlü miras giderek büyüyen bir sosyal olgu olarak özel bir ilgi odağına dönüşüyor. Firmaların kendileri bile, özellikle uzun geçmişi olanlar, zamanla biriktirdikleri türlü miras öğeleriyle “miras pazarlama”ya konu olabiliyor.

Miras pazarlama, firmaların marka algılarını güçlendirme, toplumdaki saygınlıklarını arttırma, müşteri nezdindeki güven ve kredilerini sağlamlaştırma amacıyla da kullanılabiliyor. Ülkeler bile, ulusal miraslarını uluslararası piyasalarda pazarlamak suretiyle, rekabet üstünlüklerini arttırmaya gayret ediyorlar.

Geçmişten gelen türlü miraslar her an, her yerde karşımıza çıkıyor. Geçmiş giderek daha da kıymetleniyor. Tarihî temalı parklardan etnik köklere, Hollywood’dan Holocaust’a dünya çok sayıda kişi ve kuruluş, gerçek veya hayalî olsun, geçmişi parlatmak, dünyaya sesini duyurmakla meşgul(s.41). UNESCO ve benzeri sayısız kuruluş dünyadaki doğal, tarihî, kültürel mirasların korunması için yoğun faaliyet gösteriyorlar.

Miras pazarlama, yiyecek içecek sektörü ve turizm örneklerinde olduğu gibi önceki nesillerden aktarılan miraslar üzerinden ticarî kazanç ve kâr etmek amacını gütse de, bir yandan, her türlü mirasın daha iyi korunması, keşfedilmesi, gün yüzüne çıkarılması, insanlığın yararına sunulması, gelecek nesillere sağlam ve daha zenginleştirilmiş olarak aktarılması gibi amaçlara da hizmet eder(s.2). Kâr amaçlı olabildiği gibi, kâr amaçsız kuruluşların de ilgi alanına girer.

‘Miras pazarlama’ sürecinin esası, mirasa değer veren müşterileri bulmak, bunlara mirasî değerleri sunmaktır. Ancak bu süreçte müşteri sayısı ve etkileşimini, müşteri memnuniyetini ve dolayısıyla kazancı arttırmak yanında bir yandan da tarihî değerlerin zaman ve kullanım yüzünden yıpranmalarını önleyecek, yararlarını sonraki nesillere de aktaracak dengenin sağlanması önem kazanmaktadır. Bu özelliğiyle miras pazarlamanın daha ziyade seçilmiş pazar nişlerine yönelik davranması da beklenir.

Academy of Marketing’in, 2009 yıllık konferansı için “sanat ve miras pazarlama” başlığı altında bildiri çağrısı[ii] konunun güncelliğinin bir göstergesi.



[i] Shashi Misiura, Heritage Marketing, Butterworth-Hienemann, 2006, s. 236. Kitabı daha ayrıntılı tanımak için: http://books.google.com/books?id=3AlgM5UrAVQC E.12.02.09 Başka bir kitabın  ön tanıtımı için bakınız: Fiona Mclean, Heritage Marketing Management, Routledge, (May 1, 2009) http://www.amazon.com/Heritage-Marketing-Management-Fiona-Mclean/dp/0415228972

11 Şubat 2009 Çarşamba

NGO MARKETING / STK PAZARLAMA (SİVİL TOPLUM KURULUŞLARINDA PAZARLAMA)

Sivil Toplum Kuruluşları, belirli bir amaç etrafında bir araya gelen/getirilen gönüllülerin kendi “dava”larını geniş kesimlere ulaştırmak amacıyla çalışırlar. Bu amacı gerçekleştirmek için girişilen çabaların, ticarî firmaların pazarlama                 faaliyetlerinden farklı olmadığı gerçeği, Sivil Toplum Kuruluşlarında Pazarlama’yı gündeme getirdi[i]. Kâr Amaçsız Pazarlama’nın (Non-Profit Marketing) bir türü olan STK Pazarlama’nın temel prensiplerinden bazıları şunlar:

Dava (Ticarî işletmelerdeki kâr amacı yerine STK’larda belli bir amaç, belli bir fikir, belli bir “dava” peşine düşülür.)

Sonuçlar (İşletmeler için satış ve gelir başarı ölçüsüdür, STK’larda toplanan fonlar, kazanılan üye/taraftar/avukatlar, fikir ve davanın toplumdaki yaygınlığı ölçü alınır.)

Para ve Zaman (İşletmeler müşterinin ürünlere para harcamasını, STK’lar ise üyelerinin zamanlarını ve/veya paralarını vererek karşılığında daha iyi bir insan olmalarını ister.)

Maneviyat (İşletmelerde satış müşterinin kişisel çıkarına hizmet ederken, STK’larda satış manevî düzeyde gerçekleşir. Manevî yarar elde ettiği düşüncesi satışın gerçekleştiğini gösterir.)

Vizyon (STK’lar pazar-güdümlü değil, liderlik-güdümlüdür. Toplumu sürükleyen ve katılmaya çağıran bir vizyon söz konusudur.)

Vakar-İtibar-Ciddiyet (Konu veya dava, vicdanlara dokunan derecede ciddiyet ve vakar uyandırır.)

Değerleme (STK’larda değerleme maddî-parasal ölçülerle değil, bağlılık, işbirliği, destek ve benzeri manevî ölçülerle yapılır.)

Karar verme (İşletmelerde kararlar elde edilen sonuçlar ve kârlara bağlı olarak düzenlenirken, STK’larda kararlar süreç odaklıdır. Kararlar, profesyonelleri, mütevellileri, üyeleri, gönüllüleri ve bağışçıların nasıl bir araya getirilerek toplumda bir dinamik oluşturulabileceğine yönelik olarak alınır. )

STK’lar kamu ototitelerinin yetersiz kaldığı ya da ilgi göstermekten kaçındığı konularda toplumsal katkı sunma ve bireyleri bilinçlendirme amacını güderler ve çok farklı alanlarda hizmetler sunarlar. Kâr Amaçsız Kuruluşlardan biri olan STK’larının sağladıkları hizmetler arasında, yardım ve desteğe muhtaçlara yönelik destekler; haksızlığa uğramış olanlarının haklarını arama ve bu konuda onları bilinçlendirme; insan ve toplum sağlığı, sağlıklı nesiller yetiştirilmesine ve çevre korumaya yönelik faaliyetler; sosyal sorunların çözümlerine katkı veren hizmetler; meslekî birliktelikleri güçlendirme ve geliştirmeye, toplumsal bilinç ve duyarlılık oluşturmaya yönelik hizmetler[ii] de söz konusudur.

STK Pazarlama’da ilgili kuruluş, faaliyetlerini bir yandan davaya “katkı verecekler”e, bir yandan “gönüllüler”e ve bunlarla birlikte STK’dan “hizmet bekleyenler”e yönelik olarak yürütür. Bu yoldan yine anılan kitlelerin dava için işbirliği ve davaya katılmaları sağlanmaya çalışılır.



[i] Garry Wexler, Passion Marketing – Capturing the Intengibles- Marketing for Non-Profits, 2008. http://www.passionmarketing.com/principles

[ii] Ömer Torlak, “Sivil Toplum Kuruluşlarında Hizmet Pazarlaması”, Ali Coşkun, (editör), Sivil Toplum Kuruluşlarında Yönetim, Seçkin, Ankara, 2008, 5. Bölüm, s.73 – 86.  

8 Şubat 2009 Pazar

BARTER MARKETING / TAKAS PAZARLAMA

Barter, paranın kullanılmadığı, alışverişlerin mal karşılığı yapıldığı, firmalar arası takasa dayalı özel bir alışveriş ve ödeme sistemi[i]. Takas pazarlama, “Sen bana, ben sana” yaklaşımı ile, benim malımı alırsan senin malını alırım mantığı ile nakit kullanmadan (veya çok az nakitle) iki tarafın da yararına bir ilişkiye dayanır ve likiditenin daraldığı dönemlerde ve ekonomilerde, geçici de olsa bir çıkış yolu olarak kullanılabilir. Oluşturulan barter organizasyonlarıyla kriz dönemlerinde dahi ulusal ve uluslar arası ticarî ilişkilere hareketlilik kazandırılabiliyor[ii]. Barter organizasyonları üye işletmelerden, sağladıkları bilgi, bilişim, takas ve aracılık hizmetleri karşılığında aldıkları komisyonlarla faaliyetlerini sürdürüyor. Sistem, üye sayısıyla orantılı ölçüde taraflar için daha güçlü ve daha cazip hale gelebiliyor.

Fiyatlandırmanın klasik mübadele temelinde değil, alınan-verilen dengesiyle çok büyük ölçülerde değişkenlik gösterdiği, büyük fiyat indirimlerini dolaylı yoldan yapmaya imkân veren bu sistem, muhasebeleştirme açısından belli sıkıntılara yol açsa da, evrensel bir ödeme aracı olan para kullanılmadan alış-satış yapılmasını mümkün kılıyor. Finans dünyasındaki türev ürünlere benzer olarak, takas da, firmalara ellerindeki değerleri karşılığında başka değerler elde etme, sahip oldukları değerlerin mülkiyetini kayıt ortamında el değiştirme ve ayrıca dolaylı yollardan fiyat mekanizmasını etkileme imkânı veriyor.

90’lı yıllarda çöküş içindeki Rusya ekonomisinin hareket kazanmasında önemli roller oynayan (ciroların % 50 sine yakını takas yoluyla yapılır olmuştu) bu yaklaşım[iii], dünya ekonomisinde uluslararası yatırımlar, silah ve benzeri projeye dayalı alışverişlerde çok eskiden beri kullanılmaktaydı. Alıcı ve satıcı birbirleriyle alışveriş için belli malları belli mallar karşılığında almayı-satmayı taahhüt ediyorlardı. Bu sayede gelişmemiş ülkelerdeki kalkınma projelerinin finansmanı da mümkün olabiliyordu. Ayrıntılar için “Bir Ekonomik Tetikçinin İtirafları” kitabına[iv] bakınız. Kitap hakkında yazılanlar Takas Pazarlama’nın  nerelere kadar uzandığını da ortaya koyuyor:

“Kitabı okurken gazetelerde Japon uzmanların İstanbul’un şehiriçi ulaşımı master planını hazırlayacaklarına ilişkin haberler yayınlanmıştı. Japon yardım kuruluşu JICA’nın uzmanları ‘bedavadan’ İstanbul için plan hazırlayacaklarmış. Bu plan kabul edilince de Japonya JBIC (Japan Bank of International Cooperation) kanalıyla Türkiye’ye kredi verecekmiş… –Güngör Uras.)

“Ekonomik tetikçiler, maaşlarını büyük şirketlerden alıyorlar, ama CIA ve benzerleriyle işbirliği halinde çalışıyorlar. Görevleri şu: Bir ülkenin yöneticilerini, hazırladıkları raporlarla, kalkınmak için neye ihtiyaçları olduğuna inandırmak. Yöneticiler raporlara inanınca ihaleler açılıyor, krediler alınıp veriliyor, ihaleyi Tetikçi’nin bağlantılı olduğu şirket kazanıyor. Ekonomik tetikçiler başarılı olamazlarsa araya CIA ve benzerleri giriyor: Rüşvetler, baskılar, hükümet devirmeler, suikastlar… -Özdemir İnce)

“Bu kitabı okursanız özellikle petrolü olan Güney Amerika ülkelerindeki darbeleri, İran’da 1950’lerde yaşananları, Irak operasyonunu ve merak ettiğiniz daha birçok sorunun cevabını bulabilirsiniz… -Yiğit Bulut)

Takas pazarlama sayesinde, söz gelişi araba satan bir firma ile bir iç çamaşır üreticisi takas organizasyonları sayesinde birbirleriyle buluşup ihtiyaçlarını karşılıklı olarak gidermek imkânı buluyorlar. Firma aldığı bu iç çamaşırlarını başka firmalarla takas ederek, tedarikçilerine ödeme imkanı bulabiliyor. Firmalar, tedarik ve/veya satış yönünde takas pazarlamadan daha fazla nasıl yararlanabileceklerini de planlamak durumundalar.

--------------------------------

[i]  Bakınız: www.turkbarter.com E.08.02.29

[ii]  Global çapta başlatılan bir girişim için bakınız: http://www.themoscowtimes.com/article/600/42/373902.htm E.08.02.09

[iv]  John Perkins, Bir Ekonomik Tetikçinin İtirafları, April Yayıncılık, İstanbul, Yedinci baskı, 2007. Orijinal adı, John Perkins, Confessions of an Economic Hit Man, Berrett-Koehler Publishers, San Francisco, 2004.

28 Ocak 2009 Çarşamba

NEW-MEDIA MARKETING / YENİ MEDYA PAZARLAMA

Çevrimiçi topluluklar geliştirmede kullanılan ve memnun müşterilerin buluştukları ve belli markaların üstünlüklerini aralarında konuştukları yeni bir kavram olarak ortaya çıktı. Yüzyüze satış ziyaretleri, yazılı medya, telefon, radyo, TV, film, sponsorluk, doğrudan postalama, festivaller, fuarlar veya ürün yerleştirme gibi türleriyle Eski Medya Pazarlama’nın giderek etkisizleştiği artarak dijitalleşen bir dünyada web siteleri, web yayınları, e-mailler, bannerlar, bloglar, podcastlar, videocastlar, mobil pazarlama, sosyal ağlar, vızıldamalı (buzz) pazarlama gibi türleriyle güç kazanıyor.

Yeni Medya, aynı zamanda içeriğini tüketicinin ürettiği iletişim kanalları olarak da biliniyor.

BLUE-OCEAN MARKETING / MAVİ-OKYANUS PAZARLAMA

Mavi Okyanus bir strateji türü olarak, W. Chan Kim ve Renee Mauborgne’in 2005 yılında yayınladıkları bir kitapla[i] işletme bilimine girdi. Kızıl okyanus olarak rakiplerin kanlı bıçaklı kapıştıkları yoğun rekabete girişmeksizin, rakibin olmadığı veya rakiplerin rahatsızlık duymayacakları yeni asude pazarları ifade eden mavi okyanuslara açılmayı öngürür. Kızıl okyanuslardan kurtulmak için işletmeler, hangi faktörleri elimine edeceklerini, hangi maliyetleri daha da indireceklerini, hangi yönlerden sektör standartlarının üstüne çıkılabileceklerini, o güne kadar sunulmamış hangi ek özelliklerle farklılaşmayı pekiştirerek yeni bir pazara (dilime) girebileceklerini araştırırlar. Bunlardan ilk ikisi maliyetleri düşürmeyi, son ikisi de müşteri değerini arttırmayı amaçlamaktadır.

Edward de Bono’nun 1992’de yayınladığı “Sur-petition” (Rekabetüstü) kitabıyla[ii] tanıttığı stratejiler de Mavi Okyanus Pazarlamaya benzer.



[i]  W. Chan Kim ve Renee Mauborgne, Blue Ocean Strategy, Harvard Business School, 2005.

[ii] Edward de Bono, Rekabetüstü, Remzi Kitabevi, 1996.

RECOMMENDATION MARKETING / TAVSİYELİ PAZARLAMA

Referanslı, kulaktan kulağa, avukatlı, peer-to-peer ve afiliye pazarlama gibi benzerlerini hatırlatsa da tavsiyeli pazarlama internet ortamında tercihlerin yoğunlaştığı ürün ve alanları ortaya koyan özel yazılımlarla da kendini gösteriyor. Bu yazılımlar sayesinde, New York Times, en çok e-maillenen yazıları, iTunes, en çok indirilen şarkıları, Del icio.us en popüler “sık kullanılanlar” listeleri yayınlıyor. Amazon.com gibi siteler, “bu ürünle ilgilenenler şunlarla da ilgilendiler” yoluyla, müşterilerine bir nevi tavsiyede bulunuyorlar. Gazetelerin internet sayfalarında “bu yazıyı/haberi yakınlarına ilet” gibisinden seçenekler de bu kapsamda sayılır. Sosyal medya siteleri de bir tür “tavsiyeli pazarlama” temelinde çalışır.

Tüketiciler basit bir tercih karşısında bile, kendilerini yalnız hissetmekten kurtaracak, yardım ve tavsiyelere ihtiyaç duyarlar. “Yığınların Bilgeliği” (wisdom of crowds) denilen bir etkiyle, başkalarının ilgi ve tercihlerini öğrenmeye meylederler. İşte, Tavsiyeli Pazarlama, müşterilerin bu arayışlarına bir cevap olarak gelişiyor.

E-ticaret sitelerinde müşterinin alışveriş sepeti içeriğini temel alan tavsiye sistemleri promosyonların başarı oranını olumlu etkileyebiliyor. Radyo Frekanslı Kimlik (RFID) sistemleri, e-ticaretteki tavsiye sisteminin, süpermarketlerde de uygulanmasına imkân sağlıyor. RFID teknolojisi aracılığıyla müşterinin alışveriş esnasında sepetine yerleştirdiği ürünler izleniyor ve bu ürünler temel alınarak, müşteriye ilgilenme ihtimali yüksek olan ürünlerin promosyonu yapılıyor. 

16 Ocak 2009 Cuma

IN-CALENDAR MARKETING / TAKVİMDE PAZARLAMA

Takvim sözcüğü yerine ajanda kullanılıyor. Takvimde Pazarlama, özellikle duvar takvimlerindeki reklâmlarla ilgili bilinen bir uygulama idi. Firmalar kendi adlarına hazırlattıkları günlük veya aylık poster takvimlerle, kalıcı bir iletişim kanalı oluştururlardı. Takvim yerine ajanda kelimesi daha yaygın kullanılıyor. Takvim Pazarlama (veya Ajandada Pazarlama) (In-calendar Marketing) izinli pazarlamanın yeni bir türü[i].

 Özellikle zamana duyarlı ürün, etkinlik ve uygulamalarda öne çıkan bu şema, firmaların zaten sahip oldukları müşteri listelerine basit bir SMS veya E-Mail göndermenin ötesine geçiyor. Müşteriden baştan izin alarak, cep telefonundaki, bilgisayarındaki ajandalarına veri gönderme temeline dayanıyor. Firmalar zamana duyarlı ürün duyurularını, sponsorluklarını, müşterilere yönelik özel kampanyalarını doğrudan Outlook, Google Calendar, Apple iCal gibi elektronik ajandalarına gönderebiliyorlar. Bu yoldan doğru mesajları, doğru hedef kitleye, doğru zamanda (tam zamanında) iletilebiliyor. Bir tür Just-in-Time Marketing sayılır. Kullanıcılar, kullandıkları ajanda türü ne olursa olsun, izin verdikleri sürece kendi ajandalarıyla beraber veya isterlerse ayrı olarak Calgoo In-Marketing şemasına katılan firmaların gönderilerini de görebiliyorlar.

5 Ocak 2009 Pazartesi

SHOTGUN MARKETING / AVTÜFEĞİ PAZARLAMA

Jorge Olson’un uydurduğu bu terim, av ve avcı metaforu ile açıklanabiliyor[i]. “Varsayalım ördek avındasınız. En iyi nerede avlanır, av için en uygun zaman nedir, kamuflaj için en iyi kıyafet ne olabilir, en iyi silah tüfek mi, çifte mi olacak, araştırırsınız. Avtüfeği pazarlamada da en iyi araştırmayı, en iyi planlamayı, en iyi segmentasyonu yaparak, doğrudan hedefe yönelir ve boşa harcamalardan kurtulursunuz.” diyor.

1 Ocak 2009 Perşembe

SLIPSTREAM MARKETING / RÜZGÂRINDA PAZARLAMA

Hareket eden cisimlerin arkada bıraktığı hava boşluğunun etkisinden yararlanmaya benzer olarak, pazarda fırsatlardan yararlanıp, daha az harcama ve enerji ile rekabet-pazarlama gücünü arttırma çabaları. V biçiminde uçan kazlar, bisiklet ve motor yarışlarında yarışçıların öndekinin arkasına takılarak (veya takımdakilerin sırayla öne geçmeleriyle) daha az enerji harcamaları, uçakların kanatlarında kaldırma kuvveti oluşumu, yelkenler arkasında oluşan hava boşluklarından istifadeyle teknenin rüzgâra karşı istikamette bile yol alabilmesi gibi fiziksel örnekler de bu prensibe dayanıyor.

Bütçe kısıtlamaları firmaların kaynaklarını daha etkin kullanılmaya mecbur ediyor. Geleneksel pazarlamada kullanılan araçlar, (4-P ve benzeri gibi) firmayı uçursa da, rüzgârında pazarlama[i] uygulamaları firmayı ilave harcama yapmadan daha uzaklara ve daha hızlı ulaştırabiliyor[ii]. Özünde, kendi markasına ve bütçesine güç katmak üzere başkalarının pazarlama faaliyetlerinin ardına sığınma fırsatlarını değerlendirme çabası yatıyor.

Uygulamanın esası oldukça basit: Arkasına sığınılacak güçlü bir moment bulmak ve bununla kendini ilişkilendirip, peşine takılmak, sinerjisinden istifade etmek. Arkasına takılınacaklar arasında, güçlü lider markalar, firmalar; kamuoyunu yakından ilgilendiren konu ve temalar; geniş kesimlerin ilgisini çeken ünlüler ve yıldız isimler ve bunların faaliyetleri başlıca enerji kaynakları olacaktır. Bu açıdan bakıldığında, sponsorluk da kimi durumlarda bir nevi “rüzgârında pazarlama” sayılır.

Leverage Marketing, Opportunity Marketing, Gerilla Marketing ve kısmen Ambush Marketing kapsamında da değerlendirilebilecek “rüzgarında pazarlama” uygulamaları arasında, Sony Entertainment ile Coca-Cola UK’nin anlaşıp, “Quantum of Solace” adlı yeni James Bond (007) filminin tanıtımı için Coca-Cola Zero Zero 7 etiketiyle yeni bir ürün piyasaya sürmeleri; Ann Summers firmasının Apple’ın iPod reklamındaki kulağında beyaz kulaklık iPod’uyla dans eden genç kadın silüetini, mp3’e bağlanan bir titreşim aleti olan yetişkinlere yönelik iGazm adlı ürününde kullanması (Apple dava açtı); Kia, Hyundai, LG ve Samsun’un Kore Başkanının ABD’yi ziyaretiyle eş zamanlı reklamlarda bu ziyaretin teması olan “büyük bir ilişkiye” başlığını kullanmaları gibi örnekler de biliniyor. Bush’in seçiminde oy pusulalarının tasarımının oy verenleri yanılttığı iddialarının tartışıldığı günlerde New York’lu bir grafik firmasının “ilk oy, daha iyi bir tasarıma gitmeliydi” başlığıyla verdiği reklâm; yılbaşında bir J&B viski markasının, “ingle ells, ingle ells” başlığı altında yayınladığı “Tatiller J&B ile başka oluyor” reklâmı da diğer örnekler.

 -----------

[i]  Kelimenin ilk olarak burada kullanıldığı sanılıyor. Max Sutherland & Stephen Holden, “Slipstream marketing”, Journal of Brand Management, June 1997

[ii] “Slipstream Marketing” adıyla kitap hazırlamakta olan Max Sutherland kendi sitesinde  (http://www.sutherlandsurvey.com/Slipstream_Marketing.htm, 31.12.08.) dünyadan değişik uygulama örnekleri veriyor. 

SOMATIC MARKETING / SOMATİK PAZARLAMA

Nöroloji alanında, somatik psikoloji temelli pazarlama uygulamaları. Somatik psikoloji, beden psikoterapiği ile de ilgili disiplinlerarası bir bilim dalı. Eski Grekçe’de beden anlamında somat, nefes, ruh ve zihni ifade eden psiko ve etüd, inceleme, bilim anlamında logia kelimelerinden oluşuyor[i]. Somatik pazarlama, tüketicilerin duyguları, düşünceleri, bedenleri ve davranışları arasındaki bağlantıları konu alıyor. “Zihin unutur, beden unutmaz” sözünü haklı çıkaran durumları (somatikler) inceliyor, bu alandaki bulguları pazarlama amaçlı kullanmaya yöneliyor.

Somatikler, marka kimliği oluşturmada, reklâm, ambalaj, satış noktaları, web sayfaları ve diğer pazarlama faaliyetlerinin düzenlenmesinde temel alınıyor. Vücudun hareket ve konumuyla ilintili bütün duyularından oluşan, adeta onların birer özeti olan somatikler, tüketicileri kendi derinliklerindeki duyguları ve duygusallıklarıyla ilişkilendiriyor. Somatik pazarlama uygulamalarında tüketicilerle “konuşmak”, onlara “dokunmak” için bir takım “kod”lardan yola çıkılıyor[ii].

Nöroloji alanındaki son keşifler, kişiliklerimizin, kendimiz duygusunun ve duygularımızın, bedenin unutmadığı derinlerdeki bazı “somatik işaretçiler”e dayandığını gösteriyor. Beden yaşadığı bazı kalıcı tecrübeleri unutmuyor; zihnin ve duyguların ve dolayısıyla kişinin şekillenmesinde bunların etkisi görülüyor. Adı geçen kaynakta[iii], su metaforu üzerinden tanımlanan dört grup insanın özellikleri ve bunlara yönelik somatik pazarlama örneklerine de işaret ediliyor.

Tüketiciler hızlı tüketim mallarını satınalma kararlarını üç-beş saniyeye sığdırdıkları bir dizi zihnî süreçten geçerek alıyor. Bu süreç ekseriya şuuraltı konuşmalarla şekilleniyor, çok nadiren zihinde canlandırılıyor veya dile getiriliyor. Beyin, bu esnada bazı “kısayollar” geliştiriyor ve bunlar yardımıyla satınalma kararı bir anda veriliyor. Müşteriye nasıl karar verdiği, niçin seçtiği sorulduğunda, “içimden geldi”, “bir sebebi yok”, “aldım işte” gibisinden cevaplar alınıyor. Aslında, karar, ömür boyunca oluşturulan, çoğundan şuurlu olarak haberdar bile olunmayan, kimileri olumlu, kimileri olumsuz bir dizi çağrışımlar ve ilişkilendirmeler sonunda alınmış oluyor. Birikmiş bütün anılar, bilgiler, gerçekler ve duygular, zihnin A’dan Z’ye hepsini saniyeler içinde hızla aştığı bir süreç sonunda, bir anda verilen bir karara dönüşüyor. Satınalma kararlarının yarısının anlık olarak ve şuursuzca verildiği biliniyor. İşte beynin bu kısa yollarına “somatik işaretleyici” (somatic marker) deniyor[iv]. Algıların duygularla etkileşime geçtiği somatik işaretçiler mekanizmasıyla, kişinin dış dünyadan aldığı uyarıcılarla oluşturduğu algısal temsilcileri ile iç dünyasının algısal temsilcileri arasında etkileşme sonucu belli tercihler ve davranışlar ortaya çıkıyor[v]. Damasio’nun hipotezine göre, somatik işaretçilerimizin üretilmesinde ve geliştirilmesinde dolayısıyla rasyonelliğimizin ve mantığımızın işletilmesinde duygularımız etkili oluyor. Somatik işaretleyiciler, kişinin çocukluktan itibaren geçmişte yaşadıkları dâhil, her davranış ve satınalmasında ödül veya ceza ile sonuçlanan bütün deneyimleriyle zaman içinde oluşuyor, şekilleniyor ve değişiyor.

Somatik işaretçiler sadece kişinin kendisi tarafından ve kendi başına üretilmiyor. Markalar da yaptıkları ve yapmadıklarıyla zaman içinde kendi somatik işaretleyicilerini oluşturabiliyor. Audi, otomobil-Alman-teknoloji çağrışımıyla; Japon marka kameralar “Made in Japan” oluşlarıyla; Michelin lastikler bebek maskotuyla; İngiltere’de rakibi Kleenex’den iki kat fazla satan Andrex tuvalet kâğıdı reklâmlarında kullandığı Labrador cinsi sevimli köpek figürü ile tercih edilir olabiliyorlar.

Doğrudan veya dolaylı korkuya oynayan markalar da, belli somatik işaretçilerden yararlanıyorlar. Depresyon korkusuyla ilaçlar; şişmanlık korkusuyla diyet ürünleri, jimnastik tesisleri; yaşlanma korkusuyla kremler ve doğal ilaçlar; virüs ve dolandırıcılık korkusuyla yazılımlar; vb. satılıyor.

Beden kendisini düşünür, korumaya çalışır, bunları reflekslere bağlarken, beynin rasyonelliğini zorlayabiliyor.



[ii]   http://www.marketingsomatics.com/marketing_somatics.html Bu alanda bazı referenslar: Conlan, Roberta., 1999. States of mind: new discoveries about how our brains make us who we are. New York: John Wiley and Sons, Inc. Damasio, Antonio., 1999. The feeling of what happens: body and emotion in the making of consciousness. New York: Harcourt. Greenfield, Susan A., 1995. Journey to the centers of the mind: toward a science of consciousness. New York: W.H. Freeman and Company. Lakoff, George; Johnson, Mark., 1980. Metaphors we live by. The University of Chicago Press. Kosslyn, Stephen M.; Koenig, Olivier., 1992. Wet mind: the new cognitive neuroscience. New York: The Free Press: a division of Macmillan, Inc. Nuland, Sherwin B., 1997. The wisdom of the body. New York: Alfred A. Knopf. Osherson, Daniel., Ed., 1994. Visual cognition and action: an invitation to cognitive science. Cambridge, MA: The MIT press. Osherson, Daniel., Ed., 1990. Thinking: an invitation to cognitive science. Cambridge, MA: The MIT press. Pinker, Steven., 1997. How the mind works. New York: W.W. Norton and company. Smith, Anthony., 1984. The mind. New York: The Viking Press.

[iv]   Bu terimi Antonio Damasio’dan aktaran, Martin Lindstrom, Buyology – How Everything We Believe About Why We Buy is Wrong, Random House Business Books, London, 2008, s.130-165 arasında somatik işaretleyicilerin oluşumunu ve pazarlamada nasıl kullanılabildiğini açıklıyor.

[v]   Antonio Damasio, The Feeling of What Happens: Body, Emotion and the Making of Consciousness,, Heinemann, London, 1999. Kitap hakkında bir yazı için bakınız:  http://www.hedonistic.org/bgcharlton/damasioreview.html 01.01.09.

12 Aralık 2008 Cuma

KICKSTART MARKETING / MARŞABASAN PAZARLAMA


İş deneyimlerini anlattığı kitabını benzerlerinden farklılaştırmak için bu terimi kullanan Linda Hailey’e göre “Pazarlama bir işletmeye para getiren bir makinedir; marşabasan pazarlama ise bu makineyi çalıştıran hareketlerdir”[i]. Bu deyim İngilizce de “yönetimde çabuk sonuç almaya yönelik anî bir karar” anlamına da geliyor. Kitapta, pazarlamanın küçük işletmeler için de geçerli olduğu vurgulanıyor ve düşük bütçelerle de firma-ürün-hizmet-müşteri uyumunun sağlanabileceği ve işletmelerin bu yoldan başarıyı yakalayacaklarına dair yaşanmış örnekler veriliyor.



[i] Linda Hailey, Kickstart Marketing – The No-nonsense System For Boosting Your Small Business, Allen & Unvin, 2001, s. 4.

KUMPASLI (!) PAZARLAMA !

Kumpaslı pazarlama diye birşey yok. Olamaz. Olmamalı. 

Ama, bazı şeyler duyuyoruz ki, doğru mudur, kuşkulanıyoruz. 

Şahsen "bedava" kampanyalarına soğuk bakarım. O yüzden kişisel tecrübem yok.

Bu kampanyaya katılanlar da, kampanyayı düzenleyenler de bir yanlışlık varsa düzeltebilirler....

Benzerleri sık sık gündeme gelen, kampanyaların incelikleriyle ilgili son bir örnek olarak biraz önce adıma gelen mail mealen şöyle... (kısaltarak)


Turkcell in "bedava "yazın "8040"a mesaj atın, haftada 2 gün bedava konuşun kampanyasında ...

Bu kampanyaya istinaden attığınız mesaja , yanıt geliyor hemen;
"Kampanyanız başladı: 28 Aralıka kadar  ..... Ve .......... Günleri, tüm Turkcell'ilerle ayda yurtiçi 64 saat bedava konuşacaksınız. Turkcell'in keyfini çıkarın!"

Bu mesaj sonrası siz de sanıyorsunuz ki bu iki gün sabahtan akşama kadar bedava konuşacaksınız. Halbuki, hiç bir şekilde belirtmemelerine rağmen, bu iki gün, gün içerisinde yine mesaj gelecekmiş, bu mesaj sonrası konusmalarınız ücretsiz olacakmış. 
Yani, size örneğin "Salı ve Cuma " günleri olarak bildirim yaptılar. Siz de Salı sabahı elinize telefonu alıp konuşmaya başladınız. Nasıl olsa bedava ya...
Öğleden sonra bir ara bir mesaj geldi. Bu saatten itibaren gece 23:59'a  kadar Turkcell konusmalarınız ücretsiz olacaktır diye....   
Ama size ilk kampanya başladığında böyle birşey dememişlerdi ki...    
Bu mesajı alana kadar ki tüm görüşmelerinizi tarifeniz üzerinden yine ücretlendirilecek.
Lütfen dikkatli olun, yanılıp faturanızı yükseltmeyin...

VE TANIDIĞINIZ HERKESE BU MESAJI ATIN.
 

7 Aralık 2008 Pazar

MEGA MARKETING / MEGA PAZARLAMA

Önce hikayesi...

Bir mail gelir, yazım hatalarından biraz arındırılmış hali şöyledir:
SAYIN İsmail KAYA;
Benim adım K.A. (iznini almadığım için) Halkla İlişkiler ikinci sınıf öğrencisiyim ve pazarlama dersi alıyorum.
Bu ders içeriğinde ''Mega Pazarlama'' hakkında arştırma ödevim var. Sizin de bu konu hakkındaki yazınızı okudum.
Mega Pazarlama ile ilgili bilgilerinizi ya da elinizde bulunan bilgilerden faydalanmak istiyorum. Eğer bana yardımcı olursanız çok memnun olurum. Bilgilerinizi bekliyeceğim. Şimdiden çok teşekkürler.


Ben cevap veririm:
Hangi okulda olduğunu yazmamışsın.

Okulunu, dersin tam adını, bu ödevi sana veren öğretim elemanının tam adını, ödev kapsamında senden tam olarak ne istendiğini (yani bir anlamda ödevin "brief"ini), diğer arkadaşlarından istenen öteki ödevlerin neler olduğunu, ödevin son teslim tarihini bildirirsen sana ve senin durumunda olanlara daha fazla yardımcı olabilirim.

Bunları soruyorum zira, "önce, müşterimi tanımalıyım".

Haberlerini bekliyorum.


Cevap gelir, yazım hatalarından arındırıldıktan sonraki hali şöyledir:

Öncelikle cevap verdiğiniz için çok teşekkür ederim. Sorularınızda da çok haklısınız, kusura bakmayın. İnanın bir haftadır bu ödevle uğraşıyorum ve sonuç alamadım. Ben Namık Kemal Üniversitesine bağlı Çerkezköy MYO da okumaktayım. Dersimizin adı Sosyal Bilimlerde Araştırma. Öğretim Elemanımızın ismi de ...... (isim bende saklı) Sınıf olarak her birimize farklı konu düştü. Sosyal, Green, Öğrenen, İlişki, Niş Pazarlama gibi konularda herkes en az 10 sayfalık açıklayıcı bir tez yazacak. Son teslim tarihimiz 15 ARALIK 2008 Pazartesi günü ve bu ödev sınav yerine geçecek. Benim konum da Mega Pazarlama. İlginiz ve yardımlarınız için şimdiden çok teşekkür ederim.  

Özel cevap yazılır ve aynı zamanda pazarlamabitanedir.blogspot.com'da yayına verilir:


MEGA MARKETING / MEGA PAZARLAMA

Bir işbirliği stratejisi olarak, belirli bir pazara girmek veya bu pazarda başarılı olmak için çeşitli gruplarla birlikte ekonomik, politik, psikolojik türden çeşitli araçların birlikte kullanımı ifade ediyor. Sadece firmaların değil, ilgili bütün aktörlerin harekete geçirilmesini öngörüyor. Makro pazarlamanın daha kapsamlısıdır.

İdeolojik pazarlama uygulamalarında Mega Pazarlama’ya ihtiyaç vardır. Firmaların, halkın, kamu kuruluşlarının, sivil toplum örgütlerinin, geniş bir yelpazedeki iş, konu ve faaliyetlerin stratejik hedefler doğrultusunda harekete geçirilmesi Mega Marketing olarak adlandırılabilir.

Mega Marketing, bir açıdan, pazarlamalar pazarlaması, pazarlamalar üstü pazarlamadır. Bir ülkedeki bütün pazarlama faaliyetleri bir bakıma o ülkenin global dünyadaki pazarlama gücünü (marketing effort) ortaya çıkarır.

Cooperative Marketing, (Kooperatif Pazarlama) kavramı da Mega Marketing’i çağrıştırıyor. Mega marketing için ilgili tarafların kendi amaç ve faaliyetlerinden vazgeçmeksizin, bir arada çalışmalarıyla sağlanabilecek başka kazançlar için işbirliğine katılmalarına yönelik faaliyetlere girişilir.

Ülke, turizm, destination pazarlama türlerinde de gündeme gelebilen Mega Marketing için “Dubai Heart” isimli bir kampanya örneği için bakınız:[i]



6 Aralık 2008 Cumartesi

MULTI-CULTURAL MARKETING / ÇOK KÜLTÜRLÜ PAZARLAMA


Etnik pazarlama olarak da bilinir. Kültürel köklerine bağlı kitlelerin oluşturduğu pazarlarda başarı için özen gösterilecek hususlarla ilgilidir. Global ve hatta ulusal pazarlar birden fazla etnik kültürün bir arada yaşadığı ortamlara dönüştü[i]. Küçük işletmeler için az parayla büyümenin yollarından biri, etnik pazarlara yönelmektir. Amerikan pazarında Asyalı-Amerikalı’lar, Afrikan-Amerikanlar ve Latinler’in genel nüfusa oranı da, bunların satınalma güçleri de hızla yükseliyor. Hispaniklerin toplam satınalmalarının (926 milyar dolar) 2007 yılında siyahî Amerikalılarınkini (921 milyar dolar) geçtiği tahmin ediliyor. Siyah ve kahvengi Amerikalıların marka bağlılığı ortalamanın üstünde ve bunlar kendi dağıtım ve medya örgütlenmelerine sahipler.

Çok Kültürlü Pazarlamada başarı için, hedef etnik grupların kullandıkları dilin inceliklerine, etnik grup içindeki çeşitliliğe, yoğun tükettikleri medya organlarına dikkat etmek; erişim için yeterli medya frekanslarına ulaşmak, kampanya temalarını kültürel inceliklere uygun hale getirmek ve cemaatin faaliyetlerine iştirak etmek gerekiyor.



[i] Kim T. Gordon, Maximum Marketing, Minimum Dollars – The Top 50 Ways to Grow Your Small Business, Kaplan, New York, 2006. Kitaptan kısa alıntılar için: http://800ceoread.com/excerpts/archives/006296.html E: 06.12.08

ROBIN HOOD MARKETING / ROBİN HOOD PAZARLAMA

Robin Hood İngiliz halk efsanelerinde geçen, zenginden alıp fakire veren, yoksulların hakları için güçlülere karşı ayaklanan kişilerin öykündüğü bir karakterdir.  Adını alan[i] kitabın teması, sigara, yatak veya başka ürünler satan firmaların pazarlamada başarı için yaptıklarının her türden olumlu değişmeler ve belli davalar için de “çalınabileceği” benzetmesinden kaynaklanıyor. Sigara firmaları sigara satmak için ne yapıyorlarsa, benzerleri sigarayı bırakmak, bıraktırmak için de yapılabilir. Robin Hood Pazarlamanın özü, insanlara belirli bir iş yaptırmaya odaklanmaktır.

Robin Hood Pazarlamada, firmanın sadece kendi misyonu ve organizasyonuna değil, muhataplarına odaklanması gerektiğine vurgu yapılır. Neyin amaçlandığı, hangi davanın gerçekleşmesine çalışıldığı saptandıktan sonra her hedef kitlenin buna ulaşmaya katkısının ne olabileceği ve bu katkıyı etkin, etkili, engelsiz ve pratik olarak yapabilmek için hangi eylemlere girişmeleri gerektiği üzerinde durulur. Pazarlamanın temellerinin de özetlendiği kitapta hedefe ok atmak metaforu da kullanılıyor.

Yazarın ABD, Doğu Avrupa ve Asya’daki yerel, ulusal ve uluslar arası davaların (cause) benimsetilmesindeki tecrübelerinin de yansıtıldığı Robin Hood Pazarlama kitabında Ulusal Kanser Enstitüsü, Greenpeace, Amerikan Kanser Derneği, Starbucks, La Piana, Krispy Kreme, Ukrayna’dan Babuşka ve Dobrata[ii] gibi örnekler de inceleniyor.



[i]                Katya Andresen, Kate Roberts, Robin Hood Marketing: Stealing Corporate Savvy to Sell Just Causes, Wiley, London, 2006.

[ii Robin Hood Marketing kitabından bazı alıntılar için bakınız: http://800ceoread.com/excerpts/archives/006202.htmlhttp://www.techsoup.org/learningcenter/techplan/archives/page9547.cfm

1 Aralık 2008 Pazartesi

BURHAN MARKETING / BURHAN PAZARLAMA (!)

Bu seriden Seda Sayan Marketing'den sonra Burhan Pazarlama iyi gider sanırım...

"Burhan Demircan, nam-ı diğer "Burhan Pazarlama", Şehir Hatları vapurlarında veya iskele önlerinde 40 yıldır satıcılık yaparak geçimini sağlıyor. Kendine özgü pazarlama taktiği, ikna kabiliyeti ve işindeki başarısı sayesinde büyük alışveriş merkezlerinden ve yurtdışından transfer teklifleri alıyor, seminerlere davet ediliyor. Hatta artık üniversitelerde onu konu alan tez ve belgeseller bile hazırlanıyor."

Burhan Pazarlama'nın incelikleri hakkında daha fazla bilgi için aşağıdaki link size yardımcı olabilir: 

28 Kasım 2008 Cuma

SEDA SAYAN MARKETING / SEDASAYAN PAZARLAMA

Bilmemne Pazarlama alıp başını gitse de, hala, Pazarlama Bi Tanedir! 

İşte bu günleri de gördük. Artık, dünyaya yepyeni bir “marketing” ihraç edebiliriz!

Seda Sayan Marketing geliyor![i]
Bizim şöhretlerin bireysel marka yönetiminde ve özellikle de marka genişlemesinde bir yerlere varabilmeleri zordur. Hatırlardadır; tartışma en çok ‘Hülya Avşar marka mıdır, değil midir' çerçevesinde dönmüştü. Ben ‘hüsnükuruntu' ve ‘temennilerden' değil, gerçeklerden yola çıkmaktan yanaydım. Çok yetenekli ve şöhretli olmak başka şeydi; kapitalizmin en sofistike (karmaşık) ürünü olan ‘marka' meselesinde iddialı olmak başka şey...
En önemlisi, bir organizasyon meselesiydi bu, şöhret meselesi değil. Aslanlar gibi bir kapitalist örgütlenme ve yönetim anlayışı gereksiniyordu.
Bana sorduklarında da, Türkiye'de bu konuya aday bir oluşuma pek rastlamadığımı söylüyordum.
Oysa şu sıra Seda Sayan olayını iyi izlemek gerekiyor. Sanki o cephede bir şeyler oluyor. Örneğin ‘Orkide hareketi'ne yakından bakılmalı. (www.sedasayanmarketing.com)
Amway, Avon vb gibi bir yapılanmanın işaretleri var. Yani ciddi bir oluşumun ilk adımlarının ufukta gözüktüğünü söyleyebiliriz.
Seda Hanım ayrıca cep telefonu işine de girmiş. Şirketinin başına ‘Seda Sayan Marketing Yönetim Kurulu Başkan Vekili ve İcra Kurulu Başkanı' sıfatı ile getirdiği anlaşılan Erdal Altınay'ın açıklaması ilginç, bir o kadar da iddialı: "Türkiye'de 15 milyon ev hanımı var. Bunların 2.5 milyonunun daha cep telefonu yok. Toplamda da 20 milyondan fazla kadın cep telefonu kullanıcısı olduğunu tahmin ediyoruz. Biz hem cep telefonu olmayan kadınlara uygun şartlarda cep telefonu sunacağız, hem de kadınları cep telefonu kullanımına özendirecek özel cep telefonu servislerini de beraberinde müşterimize ulaştıracağız.
GSM sektöründeki bu girişimimizin ilk müşterileri evlerinin ekonomisinin nasıl döndürüleceğini bilen kadınlar olacaktır. Sonrasında eşleri tarafından bilgilendirilen erkekler de SEDA MOBİL kullanıcıları olacaktır!"
Eğer Seda Sayan bu işi başarabilirse, yani örneğin bir Ophra Winfrey gibi markasıyla kazandığı, esas işiyle kazandığını fersah fersah aşarsa, o zaman bu olayı tüm diğer şöhretlerimiz ‘benchmark' olarak alabilirler. Henüz paçaları sıvamak için çok erken. Dere henüz yok ortada.

Bir de şu haberi okuyalım:[ii]

Seda Sayan telekomun ‘sanal sultanı’ olacak
Sanal telefon operatörü olmak için hazırlık yapanlara Seda Sayan da eklendi. Sedatel adı verilmesi beklenen operatör, telefon kartlarının markası için Orkide Hareketi’nden ilham aldı.
Sabahların Sultanı Seda Sayan şimdi de ‘telekomünikasyon sultanı’ oluyor. Yeni bir girişim başlatan Seda Sayan, sanal cep telefonu operatörü olmak için hazırlık yapıyor. 
Ünlü sanatçı yakın zamanda uygulamaya girmesi beklenen sanal operatörlük için kısa bir süre önce İstanbul 4. Levent’te Seda Sayan Marketing şirketini kurdu. Sayan, bu şirket aracılığıyla Orkide kartı isimli telefon kartını pazarlayacak ve abonelerini uygun bir tarife üzerinden konuşturacak. Sanatçının sanal operatör markası Sedatel olacak. 
Kanal D’de Sabahların Sultanı isimli bir kadın programını sunan ünlü sanatçı, satış organizasyonuna Orkide Hareketi ismini veriyor. Sayan, bu organizasyonda yer alan satış temsilcilerini de kendi aralarında ücretsiz konuşturacak. 
Sedatel, uzak mesafe telefon hizmetlerinde çözüm ortağı olarak Gisad telefon ile anlaşmaya vardı. Bu durumda Seda Sayan Marketing müşterileri, ev ve işyerlerinden yaptıkları sabit telefon görüşmelerini de indirimli fiyatlarla gerçekleştirecekler. 0 kodu ile çevirdikleri her telefonu numarası, şehirlerarası, milletlerarası ve cep telefon konuşmalarında telefonu faturalarını Türk Telekom’a değil Sedatel’e ödeyecekler. Sedatel ise bu hizmeti karşılığında, tıpkı mobil operatörler gibi Hazine’ye katkı payı ödeyecek.
Seda Sayan Marketing, çok katmanlı bir pazarlama şirketi. Türkiye’nin her ilinde bayilikler açacak. Özellikle yüz yüze satışta çalışmak isteyenler ve kriz ortamında işsiz kalanlar için yeni bir iş kapısı olmayı hedefleyen şirkete şimdiden 16 binden fazla kişi iş için başvuruda bulundu.


27 Kasım 2008 Perşembe

NEURO MARKETING / NÖRO (BEYİNBİLİM) PAZARLAMA


Nörolojik araştırma bulgularının ve beyinbilim uzmanlığının pazarlama amaçlı kullanımlarını ifade ediyor. Nöron olarak bilinen sinir hücrelerindeki etkileşimleri inceleyerek insanların farkında olmadıkları, dile getirilmemiş algı, ihtiyaç, dürtü ve arzularını açığa çıkarmak amacıyla kullanılıyor. Araştırmalarda esas olarak fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) cihazlarından yararlanılıyor. İlk örneklerden biri olan Pasadena’daki bir beyin görüntüleme laboratuarında gönüllüler üzerinde yürütülen bir araştırmada deneklere iki dakikalık film klipleri gösterilmiş. Bu esnada beyinlerinde meydana gelen değişiklikler kayda alınarak, hangi klibin beyindeki hafıza alanlarını nasıl harekete geçirdiği saptanmaya çalışılmış. Hangi klibin beyinde en büyük dalgalanmayı oluşturduğu, dolayısıyla hangisinin merak uyandırdığı, izlenmeye değer bulunduğu anlaşılmaya gayret edilmiş.[i] Bulguların film stüdyolarına sunulması tasarlanıyormuş.

Martin Lindstrom ve ekibinin üç yıl süren araştırmalarının sonuçları bu alanda bilinen en kapsamlı veritabanı. Bu veriler, sigaralardaki sağlık uyarılarının işe yaramadığını aksine isteği tetiklediğini[ii], film ve TV’deki ürün yerleştirmelerinin ancak konunun içeriği ve olayın bağlamıyla ilişkilendirilebildiği durumlarda etkili olabildiğini, onun dışındaki durumlarda algılanmadığını, güçlü markaların beyinde yaptığı etkilerin dinî imajların etkisine yakın alanlarda oluştuğunu ve benzeri başka şaşırtan sonuçları ortaya çıkarmış[iii]. Anne sütü ile vanilla kokusunun beyinde aynı alanda hareketlenmelere yol açtığı saptanmış. Anneleri etkilemek için bebek ürünlerinde bu kokunun kullanıldığı da iddia ediliyor.

Bu konu, hekimleri, psikologları, felsefecileri, ekonomistleri ve pazarlamacıları yakından ilgilendiriyor. Bunlar, stress altındayken, güzel yüzlere bakarken, güven veya ihanet içindeyken veya bir içeceğinin lezzetini tadarken insanların beyinlerinde olup bitenleri öğrenmekle yakından ilgileniyorlar. Araştırmalar şimdilik daha ziyade üniversitelerde yürütülüyor. Beyin görüntülerinin insanların davranışları ve duygularıyla ne ölçüde ilintilendirilebileceği üzerinde çalışılıyor. Araştırmalarda çok güçlü fMRI’larla, beyindeki oksijence zengin ve fakir hemoglobin moleküllerinin izi sürülüyor. Böylece, kanın beyin içindeki hareketinden, hangi sinir hücrelerinin aktif hale geldiği de öğrenilebiliyor.

Çalışmalar bağımlılık ve mental hastalıkların daha iyi anlaşılmasına yardımcı olduğu kadar, aşk ve bağlılık, ödül ve ceza, mutluluk ve karar verme gibi altta yatan fiziksel süreçlerin de açıklanmasına yarayabileceğine işaret ediyor. Bu çalışmalar kaçınılmaz olarak, Amerikan kültürünün en önemli faaliyetlerinden biri olan alışverişe de yöneltiliyor.

Bu gelişmeler Nöro pazarlamayı tehlikeli bulup bunu önlemeye çalışan tüketici gruplarını harekete geçiriyor. Tüketiciyi daha derinden ve daha gerçekçi olarak anlayabilmek için alışılmış pazar araştırma tekniklerinin yetersiz kaldığı hallerde Nöro Pazarlama bir çözüm olabiliyor. Odak Grup görüşmelerinde bazen güçlü bir kişi grubu etkileyebiliyor. Dürüst ve açık olmak isteyen bazı denekler ise, düşüncelerinin, duygularının ve dürtülerinin zengin karmaşıklığı altında, neyi neden tercih ettiklerini veya etmedikleri kendileri dahi farkedemeyebiliyorlar. Nöro pazarlama araştırmaları “beyinle mülakat yapmaya” benzetiliyor. İnsanlara ne istediklerini basitçe sormak yerine doğrudan beyinde yaşanan sürece odaklanılıyor. Bunun ciddî bir tehlike ve tehdit oluşturabileceğinden endişeleniliyor.

Marka isimlerinden stadyumlara ve okullardaki sağlıksız beslenmeye kadar hemen herşeye karşı kampanyalar düzenlemekle ünlü Commercial Alert isimli bir aktivist grup, Atlanta’daki Emory Üniversitesi’nde yürütülen Nöro Pazarlama araştırmalarının durdurulması için üniversite rektörüne mektup[iv] yazarak, gelişmelerin tehlikeli sonuçlar doğurabileceğine işaret ediyorlardı. Reklâmlarda gerçekleştirilecek en ufak bir etkinlik artışının, hastalık, ölüm ve ıstırapları büyük çapta arttıracağı iddia ediliyor. Şişmanlık, alkolizm ve şiddete yola açan ürünlerin reklâmlarının daha etkili olmasından korkuluyor. Bazı reklâmların insanların zaaflarından istifadeye çalıştıkları gerçeği karşısında bu silahın kötüye kullanılabileceğinden ve problemi daha da ciddîleştireceğinden korkuluyor.

Konu üzerinde nice konferanslar ve kongreler düzenleniyor.  Harvard Emekli profesörlerinden Gerald Zaltman, kendi pazarlama firması Olson Zaltman’da çeşitli firmalar için yürüttüğü araştırmalar kapsamında nöro pazarlama alanındaki bulguları zenginleştirmek için beyin tarama tekniklerini kullanıyor. Atlanta’da bir pazarlama stratejileri firması olan BrightHouse[v], tatminin nöral temelleri ve beyin görüntüleme projeleri üzerinde çalışmakta.

Bu araştırmalar henüz beyindeki “satınalma noktası”nı bulabilmiş değil, ama bu yolda önemli adımlar atılmaya başlandığı, araştırmaların yoğunluğundan anlaşılıyor.

Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde Yrd. Doç. Dr. Kürşat Çağıltay ve araştırma görevlisi Erol Özçelik’in ODTÜ’de TÜBİTAK tarafından desteklenerek oluşturulan Türkiye’nin ilk İnsan Bilgisayar Etkileşimi laboratuarında gerçekleştirdikleri çalışmada[vi] katılımcılara reklamlar.tv sitesinden edinilen 12 farklı reklâm izletilmiş ve bu esnada gözün ekranda hangi noktaya ne kadar süre baktığı, göz hareketlerini izleme cihazı yardımıyla kaydedilmiş. Reklâmlar izlendikten sonra katılımcıların mesajları hangi başarı oranında hatırladıklarını ölçmek için çeşitli testler uygulanmış. Bu çalışmadan elde edinilen bulgulara göre izleyicilerin birden çok görsel öğenin aynı anda sunulduğu reklâmlarda dikkatlerini sadece bir nesneye odaklayabildiği ve bu yüzden ekrandaki diğer mesajları tam olarak algılayamadıkları sonucuna varılmış.

Daha fazla bilgi için neurosciencemarketing.com’a bakılabilir.



[i]               Carrie Peyton Dahlberg,  “Marketers see riches in brain data”, Sacramento Bee,  http://www.sacbee.com/static/live/newsletters/sacbee_bulletin_signup.html

[ii]               “Are Tobacco Warnings Really Ads?”, posted by Roger Dooley, 23 Oct. 2008, http://www.neurosciencemarketing.com/blog/articles/tobacco-warnings.htm

[iii]               Martin Lindstrom, Buyology: Truht and Lies About Why We Buy, Doubleday Business, New York, (October 21, 2008). Amazon.com’daki blogundan Lindstrom’un araştırmalarına dair videolar da izlenebilir.

[v]              BrightHouse firmasının kurucusunun şu kitabını da bu vesileyle anıyorum: Joey Reiman, İyi Yaşamak İçin Yaratıcı Düşünmek, Reklâmcılık Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004.

[vi]              Yard. Doç. Dr. Kürşat Çağıltay  kursat@metu.edu.tr, Arş. Gör. Erol Özçelik  eozcelik@metu.edu.tr